Familiewapens

Wat heeft de Schotse koning "William I" te maken met het familiewapen van de familie van Adrichem? 

Koning William I

William I was een Schotse koning die regeerde van 1165 tot 1214. Het was een grote, sterke maar ook koppige man met vlammend rood haar. Hij trouwde met Ermengarde de Beaumont, een achterkleindochter van de Engelse koning Henry I (1068-1135). Henry I was het jongste kind van Willem de Veroveraar. 

Koning Malcolm IV

William zelf was de zoon van prins Hendrik van Schotland en Ada van Warenne. Hendrik en Ada kregen de volgende kinderen: Malcolm, William, Margaretha, David, Ada en Mathilde. 

Oudste zoon Malcolm werd op twaalf jarige leeftijd koning toen eerst zijn vader vrij onverwacht en daarna zijn grootvader koning David I overleden. De jonge Malcolm zelf had een zwakke gezondheid en na een lang ziektebed overleed hij op vijfentwintig jarige leeftijd. De troonopvolging ging vervolgens naar zijn jongere broer William. 

Koning Willam I

De tweeëntwintig jarige Koning William I kreeg de bijnaam "de Leeuw". Misschien was hij sterk en dapper, misschien vanwege zijn vlammende rode haar. Hij is de eerste koning die een rode leeuw als familiewapen zou gaan gebruiken. Nog steeds wordt deze vlag met rode leeuw gezien als de onofficieële koninklijke vlag van Schotland. 

Williams zus; prinses Ada van Schotland (1145-1204) trouwde met graaf Floris III van Holland. Hij was een zoon van graaf Dirk VI en Sophia van Rheineck. "William the Lion" en Floris III hadden een goede verstandhouding. William benoemde Floris tot rijksvorst en "Earl van Ross" hoewel hij die laatste titel later weer zou moeten opgeven.  

Floris III van Holland

Floris III werd zo de eerste graaf van Holland die de Hollandse Leeuw op zowel zijn munten als zijn wapenschild voerde. Alle volgende graven uit het Hollandse huis zouden hem daarin volgen. Als gevolg hiervan werd het wapen vereenzelvigd met het graafschap Holland, en uiteindelijk met de provincie Zuid-Holland. 

Uit de afstamming van de graven van Holland komt ook het geslacht van Teylingen. Van welke Hollandse graaf de eerste heer van Teylingen afstamt blijft onduidelijk, maar dat de familie van Teylingen nazaten zijn van de graven van Holland is aan hun familiewapen duidelijk te zien. 

Het wapen van de familie van Teylingen is net zoals bij koning "William the Lion" een rode leeuw op een schild van goud. Het verschil hier is de zilveren barensteel die over de leeuw is aangebracht. Destijds was het gebruikelijk om met een barensteel aan te geven dat de afstamming niet via de oudste zoon ging, maar via de jongste zoon, die niet voor directe opvolging in aanmerking kwam. Een barensteel van edelmetaal past heel goed bij de grandeur van de familie van Teylingen die destijds hoog in aanzien stonden bij het Hollandse gravenhuis.  

"In goud een leeuw van keel, getongd en genageld

van azuur, met over de borst een barensteel van

zilver." 

Willem van Teylingen is de stamvader van de familie van Teylingen. Hij trouwde met Agniese van Bentheim, woonachtig op het slot Bentheim. Samen kregen ze zoon Dirk van Teylingen, heer van Brederode (Dirk I van Brederode). Hij liet een kasteel bouwen op een "brede roede"; een breed stuk grond dat ontbost was. Dirk werd daarmee de stamvader van de familie van Brederode. 

Waar het familiewapen van de familie van Teylingen een zilveren barensteel heeft is het verschil met het familiewapen van Brederode een barensteel van azuur. Waarmee aan werd gegeven dat hij niet de oudste zoon was en hij dus niet zijn vaders opvolger was.

Dirk trouwde met Alverade van Heusden. Uit dit huwelijk werd Heer Willem I van Brederode geboren. Er is een reconstructie gemaakt van het skelet van Willem I van Brederode en zijn vrouw. Willem, die in 1255 tot ridder werd geslagen zie je hier onder in volle uitdossing, het familiewapen goed te zien.  

Willem I van Brederode

Tijdens de regering van Floris V behoorde Willem I van Brederode tot de rijkste en aanzienlijkste edelen van het graafschap. Hij trouwde met de weduwe Hillegonda van Voorne. Zij was een dochter van de Heer van Voorne. Uit dit huwelijk werden tenminste vijf kinderen geboren. 

Echter, Willem had ook meerdere onechte kinderen met Margaretha van Merwede. Zij was een dochter van de ridder Heer Daniel IV van Merwede. Tenminste drie bastaard zonen kwamen uit deze relatie voort. Het jongste kind kreeg de naam Floris I de Scoten van Adrichem. Hij is de stamvader van de familie van Adrichem. 

Het familiewapen van van Adrichem wordt beschreven als; in goud een rode leeuw, blauw getongd, beladen met een zilveren hartschild waarop een zwart wiel, overladen met een blauwe barensteel over de borst. Ook hier is aan het familiewapen duidelijk de rode leeuw en de azuur blauwe barensteel als afstammeling van de familie van Brederode te zien. De toevoeging is het zilveren hartschild met zwart wiel. Het wiel in het hartschild kan wijzen op een afstamming van de familie van Heusden die ook een wiel in hun wapen hebben. 

De familiewapens van de families van Teylingen, Brederode en van Adrichem zijn met de duidelijk herkenbare rode leeuw een van de oudste en meest herkenbare wapens binnen de Hollandse adel. En die van de familie van Adrichem specifiek binnen het Delftse en Haarlemse regentenmilieu. Er bestaan verschillende familiewapens voor de naam Van Adrichem. Familiewapens werden namelijk aan specifieke families of individuen gekoppeld en niet aan de achternaam in het algemeen, daardoor bestaan er meerdere variaties. Ondanks de kleine verschillen in de wapens is wel duidelijk de afstamming van de familie te herkennen.  

Traditoneel gezien werd een familiewapen gedragen op een schild. Vooral in de middeleeuwen werden ridders in steeds zwaardere harnassen gehuld. Er kwamen gesloten helmen waardoor je moeilijk kon zien. Om in het heetst van de strijd te kunnen onderscheiden wie vriend of vijand was moest elke ridder zijn eigen teken op een zijn schild afbeelden. Deze tekens werden al snel belangrijke symbolen. 

Ze werden ook gebruikt op gevelstenen, documenten, banieren, zegelringen, lakzegels en grafstenen. Zo onstond de heraldiek of wapenkunde; hierin werden de regels en gebruiken vastgelegd die rond deze cultuur was ontstaan. Een heraut ontwierp vaak wapenschilden en noteerden al deze wapens in een wapenboek. In tijden van oorlog werden door de herauten lijsten samen gesteld van ridders die naar het slagveld gingen. Zo werd het makkelijker om gesneuvelde ridders te identificeren. 

Oorspronkelijk hadden ridders een uniek wapeschild, later gingen zonen hun vaders wapen gebruiken, vaak met kleine wijzigingen. 

Wapens moesten destijds duidelijk, herkenbaar en zichtbaar zijn van veraf. Daarom moeten wapens zo eenvoudig mogelijk zijn en ook kleur was daarom erg belangrijk. Er werd gebruik gemaakt van de twee metalen; goud (geel) en zilver (wit) en vier email kleuren (niet zoals e-mail, de digitale post, maar zoals emaille 😄); rood (keel), blauw (azuur), zwart (sabel) en groen (sinopel). Figuren worden altijd afgebeeld op een achtergrond van goud of zilver en de figuren zijn van kleur zodat er voldoende contrast is. Omgekeerd kon ook het geval zijn. Elke kleur kan een symbolische betekenis hebben, dit kan echter verschillen per tijdsperiode, land of persoon. Ook gelden er regels voor het gebruik van kleur, zo mag metaal niet met metaal gecombineerd worden, dus geen zilver op goud, en email niet op email. 

De wapenschilden van de familie van Teylingen, van Brederode en van Adrichem onderscheiden zich van het wapen van de koning van Schotland en de graven van Holland door een zogenaamde barensteel. Dit is een breuk door het wapen waarmee een zoon zich onderscheidt van zijn vader. Ook werd het gebruikt als aanduiding van een jongere familietak. Alleen de oudste zoon had het recht om het volle familiewapen te voeren. De jongere moesten er veranderingen in aanbrengen, dit zijn vaak de breuken. Maar ook door een wapenkleur te wijzigingen, weglatingen of verplaatsingen aan te brengen. Zoals duidelijk te zien is bij bovenstaande wapens van de familie van Adrichem. 

Aan de barensteel vindt je pendanten of banners, meestal een stuk of drie. Tijdens vroegere veldslagen en toernooien voerden vaders het familiewapen op zijn schild, de oudste zoon had een schild dat half was afgeschermd met een doek. De jongere zonen hadden banners over hun schild. Sneuvelde de vader dan trok de oudste zoon het doek van zijn schild en werd hij de drager van het familiewapen. De jongere zonen trokken één van de banners van het schild. Dit is mogelijk de betekenis van de pendanten die je aan de barensteel kunt vinden. 

Naast de rode leeuw heb ik ook wapenschilden van de familie van Adrichem gevonden met een pijlstaartslang of "serpent" genoemd. Vermeld staat bij dit wapen; in blauw een verticaal geplaatste, gouden pijlstaartslang met een gekrulde staart en pijltong. 

Een slang of serpent kan o.a. staan voor; wijsheid, geneeskunde, transformatie of oneindigheid. Een geknoopte slang kan binnen de Heraldiek staan voor verbondenheid binnen een familie. De slang werd in de renaissance sterk geassocieerd met de deugd 'Prudentia' (voorzichtigheid en wijsheid). 

De slang tref ik namelijk vooral aan bij de Delftse familietak die in deze tijd leefden. Voor een familie van bestuurders en regenten in een stad als Delft was dit een passend en eervol symbool. Aangezien er geen bewijs is dat de Delftse tak afstamt van de adelijke tak kan het zijn dat ze daarom een nieuw symbool hebben gekozen.

Overigens stam ik wel degelijk af van de adelijke familie's van Teylingen, Brederode en van Adrichem, alleen dan met een omweg zoals je hierboven kunt zien. 

Ik ben ook een combinatie van beide wapenschilden tegen gekomen. Dit is een zogenaamd "gevierendeeld" schild met vier kwartieren. Deze worden van links boven naar rechts onder gelezen. Het wapen links boven is daarbij het belangrijkste in het schild. Een gevierendeeld wapen wordt vaak gebruikt om meerdere familiewapens te combineren. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij een huwelijk tussen twee adellijke families of wanneer iemand verschillende titels.

Het wapen kan bestaan uit alleen een schild, maar er kan ook rondom een zogenaamde schilddekking zijn toegevoegd. Bovenop het schild staat dan vaak een helm, twee vleugels en daarboven op een helmteken. Dit komt vaak overeen met de stukken die op het schild staan. Zoals te zien is op het onderstaand familiewapen. 

Er kunnen in plaats van de helm ook een rangkroon worden toegevoegd, dit verschilt per rang binnen de adel. Maar ook een wapenspreuk of wapenmantel kan je als toevoeging vinden. En in gevelstenen zie je vaak zogenaamde schildhouders; vaak (fabel)dieren of menselijke figuren aan weerzijden van het wapen. Onderstaand het onderstaande koninklijk wapen van Nederland, compleet met rangkroon, wapenmantel, schildhouders en wapenspreuk. 

Koninklijk wapen van Nederland

Nog steeds is het mogelijk om een familiewapen te laten maken voor je familie als deze niet bestaat. Het wapen moet dan voldoen aan de regels van de heraldiek en uniek zijn. 

Voor onze tak van de familie zal geen specifiek wapen zijn, neem ik aan, aangezien onze afstamming niet via de lijn van oudste zonen gaat. Daarom heb ik AI maar even aan het werk gezet voor ons onofficiële eigen exemplaar!

Wil je meer weten over de adelijke familie's van Holland? Neem dan eens een kijkje op de prachtige, uitgebreide site van John Ooms! 

Update: Ik vond nog een zegel van mijn voorouder Dirk Phillipsz van Adrichem. Deze heeft hij gebruikt in zijn functie als schout van Schoonderloo. Duidelijk is de pijlstaartslang op het wapen te zien.

 

Straatnamen

Vorige week kreeg ik een opmerking van iemand die nog nooit van mijn achternaam van Adrichem had gehoord. Ik hoor het vaker hier in het oosten van het land. Hoe anders is het in het westen van het land. Rotterdam, Delft, Haarlem, Beverwijk, daar is de naam veel bekender. 

Er zijn een aantal verschillende familie's van Adrichem. Er zijn o.a. de Haarlemse tak, de Westlandse tak en de Delftse tak, waar mijn familie oorspronkelijk van afstamt. Allemaal vernoemd naar de adelijke familie van Adrichem die zijn oorsprong rond Beverwijk vind. Alleen betekend een vernoeming niet vanzelfsprekend ook een afstamming van deze adelijke familie. Voor dat Napoleon in 1811 de vaste achternaam invoerde kon een familie naam nogal eens gewijzigd worden of vervallen. Zo werd in mijn familie pas rond 1500 de achternaam van Adrichem gebruikt terwijl de naam van Adrichem in de 8e eeuw voor het eerst gebruikt werd. 

Of de bovengenoemde takken ook onderling verwant zijn aan elkaar is niet bekend. Er zijn ook familie's die naast de achternaam van Adrichem ook nog een toevoeging hebben zoals Cavelier van Adrichem, van Adrichem Boogaert en van Adrichem van Dorp. 

In het westen van het land zijn er een aantal straten, wegen en lanen vernoemd naar prominente van Adrichem's. 

Zo heb je in Haarlem de; Floris van Adrichemlaan. Deze straat is vernoemd naar Floris Willemszoon van Adrichem. Floris werd geboren rond 1509 als zoon van Willem Pietersz Speyart en Geertruidt Florysdr van Adrichem. Floris was een invloedrijke en rijke Haarlemmer in de 16e eeuw. Hij bezat meerdere huizen en landerijen in Haarlem. De Floris van Adrichemlaan ligt in de Boerhavewijk in Haarlem, waar de meeste straten vernoemd zijn naar medici. Hoewel hij geen arts was dankt hij zijn vernoeming aan de grote betekenis die hij voor de gezondheidszorg in de stad heeft gehad. Hij was de man achter de eerste statuten van het historische "Sint Elisabeth Gasthuis". Bij zijn overlijden in 1554 liet hij zijn landerijen na aan het Gasthuis. Hij bepaalde in zijn testament dat met de opbrengst van deze landerijen het gasthuis ondersteund moest worden en er een vaste arts moest worden aangesteld. Ook wilde hij er een groot bedracht besteed werd aan medicijnen en eten voor de zieken. Vooral kip, wijn, wit brood en suiker. Het was vooral een ziekenhuis voor de arme laag van de bevolking, de rijken werden thuis verpleegd, en hij had het beste met hen voor. Tegenwoordig zouden de artsen vraagtekens zetten bij een dieet van vlees, wijn, suiker en wit brood... Uiteindelijk heeft het ziekenhuis maarliefst vier eeuwen bestaan en is uiteindelijk op gegaan in het Spaarne Gasthuis, het huidige ziekenhuis in Haarlem. 

De voormalige poort van het Elisabeth Gasthuis. 

De van Adrichemlaan in Beverwijk is vernoemd naar het voormalige kasteel Adrichem, dat tot de 1812 in dit gebied stond. Na de sloop van het kasteel in 1812 bleef de naam behouden aan de latere boerderij "Hoeve Adrichem". De naam Adrichem of Adrichaim betekend letterlijk het heem/heim (de woning) van een persoon die Adric heeft geheten. Rond 722 stond hier een versterkte hoeve met die naam. Tegenwoordig vind je op die plek alleen nog het sportpark Adrichem. 

Kasteel Adrichem

Ook in onze hoofdstad is een Adrichemstraat te vinden. In de Amsterdamse Spaarndammerbuurt vind je de straat die is vernoemd naar Christiaan van Adrichem. Hij stamt net als ik af van de Delftse familietak en daardoor zijn we zijdelings verwant. Ik schreef HIER al eerder zijn levensverhaal. Christiaan was een priester en schrijver en is vooral bekend geworden door zijn kaarten van het historische Jeruzalem. 

Kaart van Jeruzalem door Christaan van Adrichem

De Van Adrichemstraat in Delft is vernoemd naar de familie waarmee ik mijn wortels deel. De nazaten van de broer van mijn rechtstreekse voorouder Philip Claesz van Adrichem waren een invloedrijk geslacht in de 16e en 17e eeuw in Delft. Ze speelden een prominente rol in het Delftse stadsbestuur. Over deze familie schreef ik al eerder. Deze verhalen vind je onder DEZE link. Deze straat is dan ook niet vernoemd naar één persoon, maar naar de hele Delftse burgermeestersfamilie. 

Via mijn voorouder Philip Claesz van Adrichem kwam mijn kant van de familie uiteindelijk in Rotterdam terecht. En ook daar vind je de Van Adrichemweg. Deze weg ligt in de wijk Overschie en is ook vernoemd naar Delftse familietak. Van mijn voorouder Philip heb ik weinig kunnen vinden. Maar ik ben nieuwsgierig of hij en zijn zonen ook mee hebben gelift op de invloed en het succes van zijn broer en diens kinderen. Philip en zijn nakomeling bekleeden ook belangerijke functie's in het stadsbestuur van Delfshaven, Overschie en omgeving maar waren lang niet zo succesvol als de Delftse burgermeesters. De vernoeming van de straat vereert de historische rol van deze familie in het lokale bestuur. 

In het oosten van het land is helaas nog geen straat met de achternaam van Adrichem te vinden. Maar dingen kunnen veranderen. Wie weet hangt er over honderd jaar wel een straatnaambordje met mijn naam hier in Enschede. 

Een vrouw mag toch dromen? 😁